تلفیق هنر و سرگرمی اصیل ایرانی یعنی بازی تخته نرد و خاتمکاری، محصولی خلق میکند که فراتر از یک ابزار بازی، بلکه یک اثر هنری خاص و لوکس محسوب میشود. زمانی که تخته و شطرنج به هنر خاتمکاری آراسته میشوند، ارزش معنوی و مادی آنها چندین برابر شده و به یکی از محبوبترین گزینهها برای هدایای نفیس و دکوراسیونهای فاخر تبدیل میگردند.
در این مقاله جامع از وبلاگ آرتانامیک، قصد داریم به بررسی سیر تا پیاز هنر خاتم کاری در ساخت تخته نرد و شطرنج، مواد اولیه، مراحل دقیق ساخت، نحوه تشخیص خاتم اصل از نمونههای دیگر و اصول نگهداری آن بپردازیم.
هنر خاتم کاری چیست و چگونه وارد صنعت تخته نرد شد؟
خاتم کاری هنر چیدمان اشکال هندسی منظم (معمولاً مثلثهای کوچک) در کنار یکدیگر است. این هنر زیبا با کنار هم قرار گرفتن قطعات کوچک چوب، استخوان و فلز، الگوهای موزاییکی شگفتانگیزی ایجاد میکند.
از نظر تاریخچه، اوج شکوفایی هنر خاتمکاری به دوره صفویه بازمیگردد. شیراز و اصفهان مهد اصلی هنرمندان خاتمکار ایران بودهاند. در گذشته، خاتمکاری بیشتر پیش از اسلام شامل اشکال سادهتر بود، اما در دوران اسلامی با پیوند به گره اسلامی و طرحهای ستارهای و ترنج به بلوغ بیشتری رسید.
ورود هنر خاتم به ساخت تخته نرد و شطرنج، نقطه عطفی در تولید صنایعدستی لوکس بود. ظرافت هندسی خانه بندی تخته نرد و خانههای شطرنج، بستری کاملاً ایدهآل برای بنشاندن گلهای خاتم فراهم آورد.
مواد اولیه و ابزارهای بهکاررفته در تخته نرد خاتم کاری
یک تخته نرد خاتمکاری اصیل ترکیبی از سه عنصر اصلی است: چوب، استخوان و فلز. کیفیت این مواد تعیینکننده قیمت و ماندگاری محصول خواهد بود.
جدول متریال شناسی ساخت تخته نرد و شطرنج خاتم
| دسته متریال | مواد مورد استفاده | علت استفاده و ویژگی |
|---|---|---|
| چوبها | چوب فوفل، عناب، گردو، آبنوس، نارنج | ایجاد رنگهای طبیعی (قرمز، سیاه، زرد و قهوهای) و مقاومت بالا |
| استخوانها | استخوان شتر، استخوان دنده گاو، عاج | ایجاد رنگ سفید صدفی، استحکام زیاد و قابلیت سابپذیری |
| فلزات | مفتولهای برنجی، مس و گاهی نقره | ایجاد درخشش طلایی و جذابیت بصری در میان گلهای خاتم |
| چسبها و پوشش | چسب سریشم (گرم)، چسب چوب، پلیاستر 7 مواد | اتصال محکم اجزا و ایجاد لایه محافظ ضد آب و براق |
مراحل قدمبهقدم ساخت تخته نرد خاتم کاری شده
ساخت یک تخته و شطرنج خاتم کاری شده نیازمند روزها و ماهها صبر، دقت و استادی است. فرآیند ساخت به طور خلاصه شامل مراحل زیر است:
آمادهسازی لایهها (سیمکشی و برش چوب و استخوان): چوبها و استخوانها به صورت نوارهای مثلثی یا چند ضلعی بسیار باریک برش داده میشوند. مفتولهای برنجی نیز سوهان خورده و به شکل مثلثی در میآیند.
ساخت «گل خاتم»: هنرمند با کنار هم قرار دادن دهها مثلث چوبی، فلزی و استخوانی و چسباندن آنها با نخ و سریشم، منشوری با قاعده لوزی یا ستاره ایجاد میکند که به آن گل خاتم میگویند.
برش عرضی و تهیه ورقه خاتم: منشورهای ساختهشده در طولهای مشخص برش داده شده و لایههای نازکی از خاتم (به ضخامت چند میلیمتر) به دست میآید.
چسباندن بر روی بدنه تخته نرد: ورقههای خاتم بر روی کلاف چوبی تخته (که معمولاً از چوب گردو یا راش ساخته شده) با دقت چسبانده میشوند.
نقاشی و مینیاتور (در مدلهای ترکیبی): در برخی از تخته نردهای لوکس، در مرکز یا حاشیه کار، هنر مینیاتور ایرانی (طرحهای چوگان، تذهیب یا شکارگاه) اضافه میشود.
ساب زدن و پلیاستر کاری: در مرحله نهایی، سطح تخته کاملاً صیقل خورده و با چند لایه پلیاستر شفاف پوشانده میشود تا در برابر رطوبت، خط و خش و اکسید شدن فلز برنج مقاوم شود.
انواع تخته نرد و شطرنج خاتم کاری در بازار
تخته نردهای خاتمکاری از نظر سبک طراحی و پرکار بودن به چند دسته تقسیم میشوند:
خاتم تمام گل (پُرکار): تمام سطوح بیرونی و داخلی از خاتم ریز و متراکم پوشانده شده است.
خاتم و مینیاتور: تلفیقی از هنر خاتمکاری در حاشیهها و نقاشی مینیاتور تذهیب یا چوگان در مرکز تخته و صفحه شطرنج.
خاتم شیراز و اصفهان: خاتم شیراز معمولاً دارای گلهای ظریفتر و اصالت در متریال استخوان است؛ در حالی که خاتم اصفهان تنوع رنگی و لایههای حفاظتی (پلیاستر) بسیار مدرن و مقاومتری دارد.
برای مشاهده و مقایسه انواع این مدلها میتوانید به بخش خرید تخته نرد و شطرنج خاتم کاری شده در آرتانامیک مراجعه فرمایید.
چطور تخته نرد خاتم کاری اصل و باکیفیت را تشخیص دهیم؟
هنگام انتخاب و خرید تخته نرد خاتم، توجه به نکات زیر کیفیت کار را تضمین میکند:
صافی و یکنواختی سطح: دست خود را روی تخته بکشید؛ سطح کار باید کاملاً صیقلی، بدون برآمدگی یا فرورفتگی باشد.
قرینهبودن گلها: هندسه مثلثها و گلهای خاتم باید کاملاً قرینه و یکدست باشد.
عدم وجود بتونهکاری: در خاتمهای معمولی، فواصل خالی بین گلها را با بتونه رنگی پر میکنند. در کار اعلا، هیچ فاصله خالی وجود ندارد.
درخشش برنج و لایه حفاظتی: فلز برنج بهکاررفته باید درخشان بوده و لایه پلیاستر یکدست و بدون حباب روی آن کشیده شده باشد.
کیفیت مهرهها و تاس همراه: یک تخته نرد فاخر معمولاً دارای مهرههای سنگین یا مهرههای خاتمکاری شده همرنگ است.
اصول نگهداری و مراقبت از تخته نرد خاتم کاری
تخته و شطرنج خاتمکاری شده یک اثر هنری زنده است. برای حفظ درخشش و طول عمر چند ده ساله آن، موارد زیر را رعایت کنید:
دور از تابش مستقیم خورشید: نور مستقیم آفتاب میتواند باعث تغییر رنگ چوب و رزین پلیاستر شود.
محافظت در برابر رطوبت و حرارت: محصول را در محیطهای بسیار مرطوب یا نزدیک بخاری و شوفاژ قرار ندهید.
تمیزکاری صحیح: برای گردگیری تنها از یک پارچه میکروفایبر نرم و خشک یا کمی نمدار استفاده کنید. هرگز از شویندههای شیمیایی یا الکل استفاده نکنید.
استفاده از کاور همراه یا کیف مخصوص: هنگام حمل و نقل، حتماً تخته و شطرنج را درون کاورهای پارچهای ضخیم یا کیفهای چرمی قرار دهید تا از خط و خش و ضربه جلوگیری شود.
پرسشهای متداول (FAQ)
۱. آیا تخته نرد خاتمکاری قابل شستشو است؟
خیر. به هیچ عنوان نباید محصولات خاتمکاری را به مستقیم با آب بشویید. لایه پلیاستر محافظت اولیه را ایجاد میکند اما نفوذ آب به بخشهای چوبی زیرین باعث باد کردن چوب میشود.
۲. چرا قیمت تخته نردهای خاتمکاری با هم متفاوت است؟
قیمت تخته و شطرنج خاتم به عواملی چون ریز بودن گلهای خاتم (ظرافت کار)، جنس چوب زیرساخت، میزان فلز برنج و استخوان بهکاررفته، وجود نقاشی مینیاتور دستساز و کیفیت پلیاستر بستگی دارد.
۳. بهترین چوب برای کلاف زیرین تخته نرد خاتم چیست؟
چوب گردوی کاملا خشکشده بهترین گزینه است؛ زیرا تاب برنمیدارد، در برابر حشرات مقاوم است و طول عمر بسیار بالایی دارد.
