تخته نرد یکی از اصیلترین، جذابترین و پر رمز و رازترین بازیهای فکری و تختهای در جهان است که ریشهای عمیق در تاریخ، فرهنگ و هنر ایرانزمین دارد. این بازی کهن، نهتنها نمادی از هوش، جهانبینی و تدبیر ایرانیان در طول قرون متمادی بوده، بلکه امروزه به یکی از برجستهترین و پرطرفدارترین شاخههای صنایع دستی چوبی تبدیل شده است. تولید تخته نردهای فاخر ترکیبی از هنر نجاری، منبتکاری، معرق و خاتمکاری است که ارزش دکوراتیو، کلکسیونی و صادراتی فوقالعادهای دارند.
در این مقاله، قصد داریم سیر کامل تاریخچه پیدایش تخته نرد، فلسفه مهرهها، هنر ساخت آن با انواع چوبهای گرانبها، راهنمای تشخیص کیفیت و صنایع وابسته به این هنر اصیل را بررسی کنیم.
تاریخچه و پیدایش تخته نرد؛ قدمتی به درازای 5000 سال
اگرچه در عرصه بینالمللی این بازی را با نام Backgammon میشناسند، اما اسناد تاریخی و کاوشهای باستانشناسی به روشنی اثبات میکنند که مهد اصلی و اولیه شکلگیری این بازی، سرزمین ایران است.
کشف عجیب در شهر سوخته سیستان
مهمترین سند تاریخی درباره قدمت تخته نرد، در حفاریهای باستانشناسی شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان یافت شده است. در این کاوشها، یک صفحه بازی باستانی با قدمت بیش از 3000 سال پیش از میلاد (حدود 5000 سال قبل) به همراه 27 مهره و 4 تاس یافت شد. تصویر مار حکشده روی این صفحه چوبی، نشان از پیوند بازیهای تختهای با باورها و فرهنگهای کهن ایرانی دارد.
ابداع نردستان در عصر ساسانیان و تدبیر بزرگمهر
در متون پهلوی (از جمله کتاب کارنامه اردشیر بابکان و رساله شترنگ نامگ) آمده است که بازی نرد به شکل امروزی، در زمان حکمرانی انوشیروان ساسانی و به دست بزرگمهر (وزیر دانشمند او) طراحی شد. داستان از این قرار بود که پادشاه هند، بازی شطرنج را به همراه معماهایی به دربار ایران فرستاد تا هوش ایرانیان را به چالش بکشد. بزرگمهر علاوه بر گشودن رازهای شطرنج، بازی «نردستان» را اختراع کرد و به دربار هند فرستاد و هندیها نتوانستند آن را رمزگشایی کنند. (باید به این نکته اشاره کرد که این داستان را نباید به عنوان یک گزارش تاریخی قطعی از اختراع آن تلقی کنیم.)
نمادشناسی و فلسفه اجزای تخته نرد
بزرگمهر این بازی را بر اساس ساختار کیهان و جهانبینی ایرانی طراحی نمود:
تخته بازی: نماد کره زمین یا عرصه زندگی.
24 خانه: نشاندهنده 24 ساعت شبانهروز.
30 مهره (15 سفید و 15 سیاه): نماد 30 روز یک ماه (شب و روز).
4 بخش (زمین): نماد 4 فصل سال یا 4 عنصر اصلی حیات (آب، باد، خاک، آتش).
2 تاس: نماد گردش شب و روز یا ارتباط زمین و آسمان.
حركات مهرهها: نماد گردش روزگار و رفتار انسانها در بستر زمان. از وارد شدن به دنیا و خارج شدن از آن.
تاس انداختن: نماد تقدیر و سرنوشت.
هنر ساخت تخته نرد در صنایع دستی ایران
ساخت این کالا در ایران بسیار فراتر از یک تولید کارگاهی ساده است؛ این فرآیند نوعی «خلق اثر هنری» به شمار میرود. هنرمندان و استادکاران ایرانی با ترکیب تکنیکهای مختلف چوبتراشی، ظریفترین نقشها را روی الوارهای چوبی پیاده میکنند.
الف) تخته نرد منبتکاری و سنندج
شهر سنندج و ارومیه مرکز اصلی ساخت تختههای معروف به سنندج و منبت کاری شده در ایران هستند. در این سبک، استادکاران با ابزارهای مغار، نقشهای برجستهای مانند طرحهای اساطیری، چهره شاهان فردوسی، شکارگاه، گل و مرغ، و چوگان را روی چوب یکپارچه کنده کاری میکنند. و یا با استفاده از ریشههای خاص چوب گردو طرحهای چشمنوازی را میسازند.
ب) تخته نرد خاتمکاری (هنر اصفهان و شیراز)
خاتمکاری یکی از ریزبینانهترین صنایع دستی ایران است. در این روش، شکلهای کوچک چوبی، استخوانی (استخوان یا عاج) و فلزی (برنج و دیگر فلزها) در کنار هم چیده شده و شکلهای هندسی منظمی را میسازند. پوشاندن صفحه با خاتم مرغوب، ظاهر فوقالعاده مجلل و اشرافی به آن میبخشد.
ج) تخته نرد معرق و نازککاری
در سبک معرق و نازککاری، قطعات کوچک از چوبهای طبیعی با رنگهای متنوع (مانند گردو، عناب، توت، سنجد و کیکم) برش خورده و مانند یک پازل مینیاتوری در کنار هم چیده میشوند تا نقشهای اسلیمی یا نگارگری را در داخل صفحه بازی ایجاد کنند.
بررسی تخصصی انواع چوب در ساخت تخته نرد
جنس چوب، مهمترین فاکتور در تعیین ماندگاری، ارزش و قیمت تخته نرد است. چوبهای سنگین و سخت با بافت متراکم بهترین گزینه برای این کار هستند.
۱. چوب گردو (Walnut Wood)
ویژگیها: بافت بسیار متراکم، گرههای هنری طبیعی و زیبا، مقاومت فوقالعاده در برابر تابدیدگی و رطوبت.
کاربرد: بهترین و محبوبترین چوب برای تختههای منبتکاری و سنندج.
۲. چوب راش (Beech Wood)
ویژگیها: بافت یکدست با رنگ کرم مایل به سرخ، قابلیت ابزارخوری عالی و مقاومت خوب در برابر ضربه.
کاربرد: استفاده در ساخت فریمها و تختهنردهای باکیفیت و خوشقیمت.
۳. چوب عناب و سنجد
ویژگیها: چوب عناب دارای رنگ قرمز عنابی طبیعی و بسیار سخت است؛ چوب سنجد نیز خطوط و بافت عجیبی دارد.
کاربرد: بیشتر در ساخت مهرههای شطرنج و تختههای معرقکاری نفیس.
ویژگیها و مشخصات فنی یک تخته نرد استاندارد
یک تخته بازی چوبی فاخر و استاندارد باید دارای ویژگیهای ارگونومیک و ساختاری مشخصی باشد. بیشتر تختهنردهای ایرانی به صورت دو لنگه کتابی همراه با لولا ساخته میشوند که در حالت بسته، فضای داخلی آن محافظت شده و پشت آن به صفحه شطرنج تبدیل میشود.
راهنمای خرید و تشخیص تخته نرد باکیفیت
اگر قصد خرید تخته نرد اصیل و باکیفیت را دارید، هنگام خرید به نکات زیر دقت کنید:
خشک بودن چوب: چوب باید به صورت استاندارد در کوره یا طبیعی خشک شده باشد؛ چوبی که کامل خشک نشده است بهمرور زمان دچار تابدیدگی و ترک میشود.
کف مسطح و بدون شیار: کف صفحه بازی باید کاملاً صاف و همسطح باشد تا مهرهها به راحتی روی آن سر بخورند.
کیفیت جلا و پلیبلیت: پوشش نهایی (سیلر، کیلر یا پلییورتان) باید بدون حباب، یکدست و براق یا مات استاندارد باشد تا چوب را در برابر رطوبت عایق کند.
چفت شدن دقیق لنگهها: در حالت بسته، دو لنگه باید کاملاً بدون درز و فاصله روی هم قرار بگیرند.
صنایع وابسته و نقش تخته نرد در اقتصاد هنر
این هنر جدا از تولیدیهای خود چرخی از صنایع و مشاغل مختلف را به حرکت درمیآورد که شامل موارد زیر است:
صنعت رنگ وپوششهای چوبی: تامین مواد جلادهنده، روغنهای گیاهی ضدآب و رزینهای اپکسی.
صنعت یراقآلات: طراحی و ساخت لولاهای ظریف برنجی، قفلهای مگنتی و گوشهگیرهای برنجی.
تولید تاس و مهره: کارگاههای خراطی و ساخت تاسهای استخوانی، چوبی و رزینی استاندارد.
صنعت بستهبندی و چرمدوزی: تولید کیفها و کاورهای مخصوص گلیمی، ترمه و کیفهای چرم طبیعی یا مصنوعی برای حفاظت از اثر.
پرسشهای متداول درباره تخته نرد (FAQ)
۱. قدمت واقعی تخته نرد چقدر است و اولین بار در کجا کشف شد؟ قدمت تاریخی بازیهای تختهای به بیش از 5000 سال پیش بازمیگردد و قدیمیترین نمونه آن در حفاریهای شهر سوخته سیستان و بلوچستان ایران کشف شده است.
۲. چرا چوب گردو محبوبترین چوب برای ساخت تخته نرد است؟ چوب گردو دارای بافت بسیار فشرده، نقشونگار طبیعی تیره و روشن زیبا، و مقاومت بالا در برابر تاب برداشتن است.
۳. تفاوت تخته نرد منبت با خاتمکاری چیست؟ در نوع منبت، طرحها با کنده کاری روی خود چوب ایجاد میشوند؛ اما در خاتمکاری، لایهای از شکلهای هندسی از جنس استخوان، فلز و چوب روی بدنه چسبانده میشود.
۴. چطور از تخته نرد چوبی نگهداری کنیم؟ آن را دور از نور مستقیم خورشید، رطوبت شدید و بخاری قرار دهید. برای تمیز کردن، فقط از دستمال پارچهای نرم و اندکی مواد مخصوص چوب استفاده کنید.
اگر به دنبال خرید تختههای اصیل چوب گردو، سنندج، خاتمکاری و معرق با کیفیت تضمینشده هستید، میتوانید از بخش تخته نرد و شطرنج فروشگاه آرتانامیک دیدن فرمایید.
